Przyczyny pożarów spowodowanych oświetleniem naftowym

W 1927r. nakładem Nowoczesnej Książnicy Strażackiej pojawiło się opracowanie pt. „Istota pożarów, ich przyczyny i podział” Józefa Tuliszkowskiego. Pozwolę sobie po prostu zacytować akapity dot. oświetlenia nieelektrycznego, ponieważ mogą być dla Was interesujące.

f.OŚWIETLENIE NAFTOWE

Nafta. Jak było wyżej mówione, (str. 17) nafta otrzymuje się z ropy przy pomocy procesu oczyszczenia czyli destylacji i jest na prowincji w powszechnem użyciu do oświetle­nia. Dobra nafta ma kolor bardzo jasny z lekkim odcieniem żółta­ wym przy ulatnianiu się nie pozostawia osadu; pali się w lampie spokojnem płomieniem, przyczem zaczyna parować dopiero przy temperaturze 35-40° C. Gorsze gatunki nafty poznaje się po osadzie, jaki formuje się na dnie naczynia, a również po niespokojnem paleniu się pło­ mienia w lampie, który „pyka“; to wskazuje, że nafta zawcześnie paruje, na co wystarcza temperatura 22 °C.

Para naftowa. Podczas parowania formuje się w zbiorniku lampy niebezpieczna mieszanina wybuchowa, składająca się z pary naftowej z powietrzem, przyczem niebezpie­czeństwo wybuchu i pożaru tem jest większe, im gorszy jest gatunek nafty i niższy stopień parowania.

Wybuch następuje przy nieostrożnem gaszeniu lampy przez raptowne dmuchnięcie z góry w kominek szklany lub przez przy­kręcenie szybkie i głębokie knota, przez co ogień dostaje się do wnętrza zbiornika lampy i zapala wybuchową mieszaninę pary naftowej z powietrzem. Wybuch rozsadza zbiornik, a paląca się nafta rozbryzguje się na wsze strony, zapalając najbliższe palne przedmioty.

Lampy naftowe. Do oświetlenia naftą służy lampa, która składa się ze zbiornika, palnika z knotem i kominka szklanego.

Zbiornik. Zbiornik lutowany lub szklany może spowodować rozlutowanie się od gorąca blachy, a również i pęk­nięcie szkła, co wobec wyciekania nafty i wydobywania się jej pary grozi pożarem.

Zły knot. Zły palnik lub nieoczyszczony, a szczególnie niedo­pasowany w nim, zaluźny knot, mogą również spowo­dować przedostanie się ognia do zbiornika i wybuch.

Wywrotność lamp. Używanie lamp stojących o wązkich podstawach, a przez to wywrotnych, jest niebezpieczne, gdyż lada nieostrożny ruch, pchnięcie stołu, może spowodować przewrócenie palącej się lampy.

Lampy zawieszone.  Wiszące lampy też są niebezpieczne, o ile wiszą zablizko sufitu, szczególnie pod powałą drewnianą, jeżeli nie mają u góry przybitej blaszanej ochrony, a hak, do którego lampa przywieszona, jest wprost wbity do belki lub podsufitki. Nieraz zamiast haka bywa wbity prosty gwóźdź.

Wskutek coraz większego wysychania drzewa od gorąca lam­py, hak wbity i gwóźdź obluzowuje się i, nie wytrzymawszy w koń­cu ciężaru lampy, wypada z belki, a lampa spadając, rozbija się, nafta rozlewa się, paląc się mocnem płomieniem.

Zapalenie się wiszącej lampy i wybuch jej zbiornika, może spowodować też postawienie pod lampą, świecy lub lampy stojącej.

Nalewanie lampy naftą. Szczególnie groźne niebezpieczeństwo stwarza niebaczne napełnianie naftą zbiornika palącej się lampy.

W tych wypadkach może nastąpić niespodziewane, raptowne zapalenie się całej bańki z naftą i większy ogień, trud­ny do stłumienia w zarodku. Nafta jest używana obecnie również do specjalnego systemu t. zw. oświetlenia naftowo-żarowego.

g. OŚWIETLENIE NAFTOWO-ŻAROWE I GAZOLINOWE

Ponieważ oba te rodzaje oświetlenia są zbudowane na jednej i tej samej zasadzie, przeto rozpatrzmy je jednocześnie.

Palnik. System powyższy polega na zastosowaniu specjalnego palnika w postaci wygiętej w poziome kółko miedzia­nej rurki z otworkami. Przez te otwory wydobywa się para naf­towa lub gazolinowa, utworzona przez gorąco, jakie wytwarza pal­nik. Ta para, paląc się silnym płomieniem, ogrzewa naftę, znaj­dującą się w rurce palnika i ustawicznie wytwarza z niej parę. Nafta zaś dopływa do palnika pod pewnem ciśnieniem. Ciśnienie owo jest, albo naturalne przez umieszczenie zbiornika nafty powy­żej palnika, naprz. w postaci pierścienia, okalającego u góry klosz lampy, albo przez sztuczne napompowanie do zbiornika powietrza, przyczem zgęszczenie powietrza odbywa się małą pompką, jak to widzimy w maszynkach „Primus“ lub przy pomocy wagi cięża­rów na blokach.
Na palniku umieszczona bywa t. zw. koszulka Auera, której tkanina, napojona roztworem soli ceru i toru (rzadkich metali), roz­żarza się i wydaje silne światło o zielonem zabarwieniu.

Zapalanie. Zapalanie lampy naftowo-żarowej jest połączone z pe­wną trudnością, albowiem trzeba dobrze rozgrzać pal­nik, zanim zacznie formować się w nim para, co trwa parę minut, podczas których przez otwory palnika wydobywa się nieraz nafta i kapie na dół, nasycając powietrze, wsiąkając w podłogę.

Do rozgrzewania palników używane są specjalne lampki spiry­tusowe. Nieuważne ich zastosowanie może wywołać przedwczesne zapalenie się rozlanej nafty i pożar.

Rurki. Rurki miedziane, przez które są zasilane lampy naftą lub gazoliną, mają bardzo cienkie ścianki i narażone są na uszkodzenie i przedziurawienie. Wtedy z nich pod wpły­wem ciśnienia wycieka nafta lub gazolina i, spływając w dół, oble­wa najbliższe przedmioty i wytwarza przytem parę, która daje z powietrzem wybuchową mieszaninę, a najmniejsza iskra, papie­ros, niebacznie zapalona zapałka, powoduje wybuch.

Wysoka temperatura. Ponieważ lampy żarowo-gazolinowe i żarowo-naftowe bardzo się rozgrzewają, przeto, jeżeli w pobliżu nich znajdują się łatwopalne przedmioty, grożą niebezpieczeństwem pożaru.

h. OŚWIETLENIE ACETYLENOWE

Acetylen. Acetylen jest to gaz węglowodór (C2H2) bardzo palny, który wydobywa się przy zwilżeniu wodą karbidu. Kaibid otrzymuje się pod silnem działaniem prądu elektrycznego w t. zw. piecu elektrycznym, na węgiel i wapno, które pod wpły­ wem bardzo wysokiej temperatury, dochodzącej do 3000° C, łączą się w węglik wapnia (karbid wapna).
Ten proces można widzieć w fabryce nawozów sztucznych w Chorzowie na Górnym Śląsku. Tam sproszkowany karbid pod­ daje się jeszcze działaniu zamrożonego, ciekłego powietrza, z któ­rego on chciwie pochłania azot, dając doskonały nawóz sztuczny, bardzo bogaty w ten pierwiastek, tak niezbędny w rolnictwie.

Zapalony acetylen daje silne oślepiająco-białe światło z po­wodu dużej ilości cząstek węgla, rozgrzanych do białości i używa­ny jest bardzo często do oświetlenia, szczególnie w latarniach samochodowych, prożektorach, w powozach i do oświetlenia wystaw sklepowych.

Ponieważ acetylen pali się silnym płomieniem, dającym wysoką temperaturę, więc lampy acetylenowe są bez szklannych kominków, gdyż szkło nie wytrzymałoby takiego gorąca i pękłoby.

Wadą oświetlenia acetylenowego jest woń przykra, przypo­minająca zapach czosnku, jaką wydziela zawsze lampa acetyleno­wa; z drugiej strony ta właściwość gazu może zawsze ostrzec o gromadzeniu się acetylenu i pozwala zapobiedz wybuchowi.

Wybuchowość acetylenu. Mieszanina acetylenu z powietrzem jest tem groźna, że, o ile inne gazy wybuchają tylko w bardzo ograniczo­nym stosunku ich mieszaniny z powietrzem, o tyle możliwość wybuchu acetylenu leży w bardzo szerokich granicach od 5% do 75% objętości tego gazu w stosunku do obję­tości powietrza. Najwięcej niebezpiecznym jest stosunek 7% — 10% acetylenu, dający bardzo silny wybuch.

Siła wybuchowa mieszaniny acetylenu z powietrzem jest znacz­na, a wytworzona przez wybuch temperatura wysoka, co powoduje zawsze prawie zapalenie się przedmiotów, otaczających zbiornik.

Zbiorniki. Lampy karbidowe mają urządzenie zbiorników trojakie: jeden typ zbiornika przedstawia rys. 14, drugi — rys. 15, trzeci — rys. 16.

Składy karbidu. Nieraz karbid bywa przechowywany w pomieszczeniu, gdzie jest wilgoć. Ta, przenikając do puszek z karbi­dem, o ile one są nieszczelne, powoduje formowanie się acetylenu. W razie wejścia kogokolwiek do składu ze światłem zwykłem, nastąpić może wybuch mieszaniny acetylenu z powietrzem i gwałtowny nieraz ogień z powodu wysokiej temperatury.

Przechowywanie karbidu. Karbid przechowuje się w szczelnych puszkach blaszanych (nigdy miedzianych, co niżej objaśnię) i tylko w takiej ilości, jaka jest niezbędna dla pewnego okresu czasu; przyczem należy unikać wogóle trzy­mania większej ilości karbidu, co rzadko jest przestrzegane i by­wa powodem nieszczęścia.

Związek acetylenu z miedzią. Miedź w połączeniu z acetylenem tworzy związek acetylenu, który jest bardzo niebezpieczny przez swą samorzutną wybuchowość. To też przy stosowaniu rur, kurków i armatury z miedzi, może nastąpić wybuch i groźny pożar.

Groźna mieszanina. Należy pilnować, aby gaz z karbidu był możliwie czysty, albowiem niektóre domieszki grożą samozapaleniem się acetylenu i wybuchem, naprz. minimalna ilość fosforowodoru wytwarza z acetylenem niebezpieczną miesza­ninę wybuchową.

Ciśnienie acetylenu. Acetylen nie powinien się znajdować w zbiorniku pod ciśnieniem, przekraczającem jedną atmosferę, gdyż ściśniony więcej, przedstawia niebezpieczeństwo wybuchu przy podniesieniu się temperatury naprz. przy większemogrzaniu zbiornika. . . Wogóle acetylen, czy to jako gaz używany do oświetlenia, czy też do celów przemysłowych {do spawania), przedstawia znaczne niebezpieczeństwo i potrzebuje ustawicznie dozoru i ści­słego przestrzegania przepisów, o których będzie szczegółowo mówione w drugiej części tego tomu.

Teraz przejdziemy do drugiego rodzaju oświetlenia gazowego, bardzo rozpowszechnionego w naszych miastach, używanego rów­nież i do gotowania i częściowo do ogrzewania.

i. OŚWIETLENIE GAZOWE

Gaz świetlny. Gaz świetlny jest to produkt suchej destylacji (prażenie w zamkniętych zbiornikach t. zw. retortach) węgla kamiennego, brunatnego, odpadków nafty, tłuszczów, żywic i t. d. Normalnie gaz wydobywa się z węgla kamiennego w retortach, poddanych ogrzaniu 1100° —1200° C.
Oprócz gazu przy destylacji, otrzymuje się z węgla koks, smo­ła i cały szereg związków chemicznych, jak amonjak, siarkowodór, siarek węgla i t. d.
Sam gaz świetlny składa się z węglowodorow (patrz str. I6), jak gaz błotny (CH4), etylen (C2H4), najwięcej świecących, oraz. z wodoru, tlenku węgla i t. d.

Mieszanina gazu świetlnego z powietrzem tworzy również materjał wybuchowy, przyczem najwięcej wybuchowym jest stosunek, w którym na 100 części powietrza znajduje się 10 części gazu.

Jeśli jednak ilość gazu w mieszaninie stanowi więcej, niż 25 proc. lub mniej, niż 7 proc., to niema obawy wybuchu.

Świetlny gaz ma ciężkość właściwą 0,34—0,45, czyli przeszło dwa razy jest lżejszy od powietrza, wskutek czego przy uszkodze­niu rur, otwarciu kurka i t. d. podnosi się ku górze i przenika przez klatkę schodową, windę i t. d. do wyższych pięter, przed­stawiając groźne niebezpieczeństwo możliwości wybuchu i pożaru przy zetknięciu się z ogniem.
Na szczęście gaz świetlny posiada również pewną charaktery­styczną woń, co daje możność zauważenia jego obecności zawczasu.

Niebezpieczeństwo wybuchu. Niebezpieczeństwo wybuchu gazu świetlnego i wzniecenia przezeń pożaru, grozi również przy niedbałem obchodzeniu się, szczególnie przy zapalaniu gazu. Otóż gaz zazwyczaj doprowadzony bywa od ulicy głów­ną rurą do danego domu, która rozgałęziając się doprowadza gaz świetlny do poszczególnych mieszkań, przyczem tu umieszczone są na tych rozgałęzieniach gazomierze, a od każdego z nich insta­lacja rurowa już prowadzi gaz do poszczególnych pomieszczeń.

Przy gazomierzu jest kurek główny, a przy każdym palniku znajduje się kurek palnikowy.

Przy zapalaniu gazu w palnikach, musi być otwarty przed­tem główny kurek, poczem otwierają się poszczególne kurki przy zapalaniu każdego płomienia. Te jednak nie zawsze są zamykane przy gaszeniu gazu, co przez niedbalstwo wykonywane bywa nieraz przez przekręcenie tylko kurka głównego i tu tkwi najczęściej przy­czyna wybuchu i pożaru. Po ponownem bowiem zapalaniu niezakręcone kurki palnikowe zaczynają przepuszczać gaz zaraz po otwar­ciu kurka głównego i, zanim zostaną palniki przy owych kurkach zapalone, gazu w danej ubikacji może zebrać się tyle, że on stwo­rzy mieszaninę, która przy zetknięciu się z ogniem może spowo­dować groźny wybuch.

Płomyki bezpieczeństwa. Powyżej opisanym wypadkom zapobiedz może częściowo zastosowanie stałych palników zapalających, które po zamknięciu kurka palnikowego palą się malutkim płomykiem, wskutek przepuszczania małej ilości gazu przez kurek do specjalnej rureczki. Po odkręceniu kurka, ten płomyk zapala gaz palnika. Jest on jednocześnie pewną rękoj­mią bezpieczeństwa, gdyż przy ulatnianiu się gazu przez niedo­mknięty kurek, on cały spala się. Te płomyki nawet noszą nazwę płomyków bezpieczeństwa.

Jednak przy słabszem ciśnieniu gazu, przeciąg lub podmuch wiatru gasi nieraz ten płomyk i gaz ulatniając się, po pewnym czasie może wytworzyć w danem pomieszczeniu niebezpieczną mieszaninę wybuchową.

Przewody gumowe. Przy użyciu kuchenek gazowych jest stosowane połączenie gumowe w postaci rurki, której końce są nasadzone na ruchomą nasadę instalacji. Nieraz rurka spada z nasady i gaz ulatnia się szybko. Guma również z czasem martwieje i pęka, co również powoduje ulatnianie się gazu.
Jak widzimy, instalacja oświetlenia gazowego wymaga usta­wicznej pieczołowitości i uwagi, o czem pomówimy w rozdziale, traktującym o środkach zapobiegających powstawaniu pożaru.